Η συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση επανέρχεται δυναμικά στο πολιτικό προσκήνιο, καθώς πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες θεσμικές παρεμβάσεις που μπορεί να πραγματοποιήσει η Βουλή.

Το ελληνικό Σύνταγμα προβλέπει ιδιαίτερα αυστηρή διαδικασία αναθεώρησης, ώστε να διασφαλίζεται η θεσμική σταθερότητα και να αποφεύγονται αλλαγές που υπαγορεύονται από συγκυριακές πολιτικές ισορροπίες. Για τον λόγο αυτό απαιτούνται  αυξημένες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες προκειμένου να τροποποιηθεί οποιαδήποτε αναθεωρήσιμη διάταξη, σύμφωνα με το άρθρο 110 του Συντάγματος.

Μεταξύ των θεμάτων που βρίσκονται στο επίκεντρο περιλαμβάνονται η αναθεώρηση του άρθρου για την ανώτατη εκπαίδευση, οι αλλαγές στον τρόπο επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης, η ενίσχυση της λογοδοσίας των θεσμών, ζητήματα που αφορούν τη δημόσια διοίκηση, καθώς και παρεμβάσεις στην ποινική ευθύνη των υπουργών.

Το Σύνταγμα του 1975

Το Σύνταγμα του 1975 αποτέλεσε το θεμέλιο της Μεταπολίτευσης μετά την πτώση της δικτατορίας. Καθιέρωσε την Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία, κατοχύρωσε εκτενώς τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα και διαμόρφωσε ένα ισχυρό πλαίσιο προστασίας του κράτους δικαίου.

Σημαντικές διατάξεις του Συντάγματος του 1975 ήταν:

• Άρθρο 1: Καθιέρωση της λαϊκής κυριαρχίας και της Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας.
• Άρθρο 2: Προστασία της αξίας του ανθρώπου.
• Άρθρα 4 και 5: Ισότητα των πολιτών και ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας.
• Άρθρα 9 έως 14: Προστασία της ιδιωτικής ζωής, του ασύλου της κατοικίας, της ελευθερίας της έκφρασης και του Τύπου.
• Άρθρα 11 και 12: Ελευθερία συναθροίσεων και συνεταιρισμού.
• Άρθρο 16: Δημόσιος χαρακτήρας της ανώτατης εκπαίδευσης και ακαδημαϊκή ελευθερία.
• Άρθρο 17: Προστασία της ιδιοκτησίας.
• Άρθρο 22: Προστασία της εργασίας.
• Άρθρο 24: Προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος.
• Άρθρο 26: Διάκριση νομοθετικής, εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας.
• Άρθρα 30 έως 49: Εκτεταμένες αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας.
• Άρθρο 102: Τοπική Αυτοδιοίκηση.
• Άρθρο 110: Διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος.

Η αναθεώρηση του 1986

Η πρώτη μεγάλη αναθεώρηση επικεντρώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στον θεσμό του Προέδρου της Δημοκρατίας. Με τις αλλαγές περιορίστηκαν σημαντικά οι αρμοδιότητές του, ενώ η εκτελεστική εξουσία μεταφέρθηκε ουσιαστικά στον Πρωθυπουργό και την κυβέρνηση.

Οι βασικότερες αλλαγές ήταν:

• Περιορισμός των εξουσιών του Προέδρου της Δημοκρατίας.
• Κατάργηση της δυνατότητας αυτόνομης διάλυσης της Βουλής.
• Υποχρέωση κυβερνητικής προσυπογραφής για τις πράξεις του Προέδρου.
• Περιορισμός της διακριτικής ευχέρειας κατά τον σχηματισμό κυβέρνησης.
• Η αναθεώρηση αυτή διαμόρφωσε το πρωθυπουργοκεντρικό μοντέλο διακυβέρνησης που ισχύει μέχρι σήμερα.

Η αναθεώρηση του 2001

Η αναθεώρηση του 2001 θεωρείται η πιο εκτεταμένη από τη Μεταπολίτευση, καθώς τροποποιήθηκαν περισσότερες από 70 συνταγματικές διατάξεις.
Μεταξύ των σημαντικότερων αλλαγών ήταν:

• Άρθρο 5Α: Κατοχύρωση του δικαιώματος στην πληροφόρηση και στη συμμετοχή στην κοινωνία της πληροφορίας.
• Άρθρο 9Α: Συνταγματική προστασία των προσωπικών δεδομένων.
• Άρθρο 24: Ενίσχυση της προστασίας του περιβάλλοντος.
• Άρθρο 101Α: Συνταγματική κατοχύρωση των Ανεξάρτητων Αρχών.
• Άρθρο 57: Αυστηροποίηση του ασυμβίβαστου των βουλευτών.
• Άρθρο 86: Τροποποίηση των διατάξεων περί ποινικής ευθύνης των υπουργών, οι οποίες συνέχισαν πάντως να αποτελούν αντικείμενο έντονης κριτικής.

Η αναθεώρηση του 2008

Η αναθεώρηση του 2008 είχε περιορισμένη έκταση και δεν επέφερε μεγάλες θεσμικές αλλαγές.
Μεταξύ άλλων:

• Ενισχύθηκαν οι δυνατότητες της κοινοβουλευτικής μειοψηφίας για τη σύσταση εξεταστικών επιτροπών.
• Τροποποιήθηκαν ορισμένες διατάξεις που αφορούν τη λειτουργία της Βουλής και τη νομοθετική διαδικασία.
• Η συγκεκριμένη αναθεώρηση θεωρείται από πολλούς συνταγματολόγους μία από τις πιο περιορισμένες της μεταπολιτευτικής περιόδου.

Η αναθεώρηση του 2019

Η τελευταία ολοκληρωμένη συνταγματική αναθεώρηση πραγματοποιήθηκε το 2019.
Οι σημαντικότερες αλλαγές περιλάμβαναν:

• Άρθρο 32: Η αδυναμία εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας δεν οδηγεί πλέον σε πρόωρες εκλογές.
• Άρθρο 54: Διευκολύνθηκε η δυνατότητα ψήφου των Ελλήνων του εξωτερικού με ειδική νομοθεσία.
• Άρθρο 62: Περιορίστηκε το εύρος της βουλευτικής ασυλίας.
• Άρθρο 86: Καταργήθηκε η ειδική αποσβεστική προθεσμία για την ποινική ευθύνη των υπουργών, χωρίς όμως να καταργηθεί το ειδικό συνταγματικό καθεστώς δίωξής τους.

Η νέα αναθεώρηση

Οι πολιτικοί συσχετισμοί των κομμάτων στην επόμενη, αναθεωρητική Βουλή, θα κρίνουν την τύχη της Συνταγματικής Αναθεώρησης που εκκίνησε στην παρούσα Βουλή με πρωτοβουλία και πρόταση της ΝΔ.

Η πρώτη ψηφοφορία επί των υπό αναθεώρηση διατάξεων που διεξήχθη το απόγευμα της Δευτέρας (27.7.26), επιβεβαίωσε την άρνηση των κομμάτων της αντιπολίτευσης να παράσχουν οποιαδήποτε συναίνεση στην τρέχουσα Βουλή, μεταθέτοντας έτσι την τύχη του εγχειρήματος της αναθεώρησης στους κοινοβουλευτικούς συσχετισμούς της επόμενης αναθεωρητικής Βουλής.

Οι διατάξεις προς αναθεώρηση που περιείχε η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας δεν συγκέντρωσαν 180 ψήφους, οι περισσότερες έλαβαν από 158 έως 161 ψήφους, γεγονός που δεν επιτρέπει στην κυβερνητική πλειοψηφία της επόμενης Βουλής να καθορίσει από μόνη της το τελικό περιεχόμενο των αναθεωρητέων διατάξεων αλλά θα πρέπει να επιδιώξει τη συνδρομή ενός ή περισσοτέρων κομμάτων της αντιπολίτευσης στη διαμόρφωση κάθε διάταξης.

Στο επίκεντρο των προς αναθεώρηση άρθρων βρίσκονται:

• Ανώτατη εκπαίδευση

Πρόκειται για τη σημαντικότερη ίσως αλλαγή που συζητείται. Στόχος είναι η αναθεώρηση του άρθρου 16, ώστε να καταστεί δυνατή η λειτουργία μη κρατικών, μη κερδοσκοπικών πανεπιστημίων υπό κρατική εποπτεία. Οι υποστηρικτές της πρότασης εκτιμούν ότι θα ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης και θα περιορίσει τη φυγή χιλιάδων Ελλήνων φοιτητών στο εξωτερικό. Αντίθετα, όσοι διαφωνούν θεωρούν ότι μια τέτοια αλλαγή ενδέχεται να αλλοιώσει τον δημόσιο χαρακτήρα της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης.

• Ποινική ευθύνη υπουργών

Παρά την αναθεώρηση του 2019, το ειδικό συνταγματικό καθεστώς για την ποινική ευθύνη των υπουργών εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονης συζήτησης. Στο τραπέζι βρίσκεται η περαιτέρω εξομοίωση της ποινικής μεταχείρισης των πολιτικών προσώπων με εκείνη που ισχύει για όλους τους πολίτες, με στόχο την ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας.

• Δημόσια διοίκηση – Αξιολόγηση και μονιμότητα

Ένα ακόμη θέμα που έχει προκαλέσει πολιτική αντιπαράθεση αφορά τη συνταγματική κατοχύρωση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων.

• Επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης

Μεταξύ των θεσμικών αλλαγών που συζητούνται περιλαμβάνεται και η αναμόρφωση του τρόπου επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων. Στόχος είναι η ενίσχυση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, μέσω διαδικασιών που θα περιορίζουν τον άμεσο ρόλο της εκάστοτε κυβέρνησης και θα ενισχύουν τη συμμετοχή των ίδιων των δικαστικών λειτουργών ή ευρύτερων θεσμικών οργάνων.

• Ανεξάρτητες Αρχές

Στο επίκεντρο βρίσκεται και η ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου λειτουργίας των Ανεξάρτητων Αρχών, με στόχο μεγαλύτερη διαφάνεια, αποτελεσματικότητα και θεσμική θωράκιση απέναντι σε πολιτικές παρεμβάσεις.

• Δημόσια λογοδοσία και διαφάνεια

Στον δημόσιο διάλογο έχουν επίσης κατατεθεί προτάσεις για την ενίσχυση των μηχανισμών κοινοβουλευτικού ελέγχου, τη βελτίωση της λειτουργίας των εξεταστικών επιτροπών και την ενίσχυση της διαφάνειας στη λειτουργία του κράτους και της δημόσιας διοίκησης.

Πέρα από τις επιμέρους αλλαγές, το πραγματικό διακύβευμα είναι αν η νέα συνταγματική αναθεώρηση θα καταφέρει να ενισχύσει την αξιοπιστία των θεσμών, να βελτιώσει τη λειτουργία του κράτους και να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στη δημοκρατία. Όπως επισημαίνουν πολλοί συνταγματολόγοι, η επιτυχία της δεν θα μετρηθεί από τον αριθμό των άρθρων που θα τροποποιηθούν, αλλά από το κατά πόσο οι αλλαγές θα ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες της κοινωνίας, θα διαθέτουν ευρεία πολιτική συναίνεση και θα αντέξουν στον χρόνο.