Το Ασκληπιείο της Κω δεν είναι απλώς ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους των Δωδεκανήσων αλλά ένας τόπος βαθιά συνδεδεμένος με την ιστορία της θεραπείας, την ιατρική παράδοση του νησιού και το όνομα του Ιπποκράτη. Το Alfanea.gr βρέθηκε στον αρχαιολογικό χώρο και καταγράφει με βίντεο και φωτογραφίες έναν λόφο στον οποίο η ιστορία της ιατρικής συναντά τη θρησκεία, την παρατήρηση του ανθρώπου και μια αντίληψη για τη θεραπεία που εξακολουθεί, περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, να προκαλεί δέος.
Υπάρχουν αρχαιολογικοί χώροι που τους βλέπεις, τους φωτογραφίζεις και συνεχίζεις τη διαδρομή σου. Το Ασκληπιείο στην Κω δύσκολα ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Λίγα χιλιόμετρα έξω από τη χώρα του νησιού μακριά από τον θόρυβο των ξενοδοχείων, των εστιατορίων και της έντονης καλοκαιρινής κίνησης, το τοπίο αλλάζει σχεδόν απότομα. Το πράσινο πυκνώνει, η πόλη αρχίζει να χάνεται στο βάθος και ο δρόμος οδηγεί σε έναν λόφο που για αιώνες αποτέλεσε σημείο αναφοράς για ανθρώπους που αναζητούσαν κάτι το οποίο παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις βαθύτερες ανθρώπινες ανάγκες: τη θεραπεία.
Η πρώτη εικόνα του χώρου δεν παραπέμπει σε τίποτε από όσα ο σημερινός άνθρωπος συνδέει με την έννοια της ιατρικής. Δεν υπάρχουν κλειστοί θάλαμοι, διάδρομοι, εργαστήρια και μηχανήματα. Υπάρχουν πέτρα, κίονες, δέντρα, καθαρός αέρας και ένας ορίζοντας που ανοίγεται προς το Αιγαίο. Κι όμως, σε αυτό το φυσικό περιβάλλον διαμορφώθηκε στην αρχαιότητα ένα από τα σημαντικότερα Ασκληπιεία του ελληνικού κόσμου, ένας χώρος όπου η λατρεία του Ασκληπιού συνυπήρχε με τη θεραπευτική πρακτική και με μια βαθιά ριζωμένη ιατρική παράδοση.
Το Ασκληπιείο της Κω δεν ήταν ένα μόνο κτίριο ούτε ένας απομονωμένος ναός αλλά ένα ολόκληρο συγκρότημα που αναπτύχθηκε σε τρεις διαδοχικές αναβαθμίδες, ακολουθώντας τη φυσική κλίση του λόφου. Η ίδια η αρχιτεκτονική του χώρου δημιουργεί ακόμη και σήμερα μια ιδιαίτερη εμπειρία. Ο επισκέπτης ανεβαίνει σταδιακά, περνά από διαφορετικά επίπεδα και βλέπει το τοπίο να αποκαλύπτεται λίγο περισσότερο σε κάθε στάση. Όσο ψηλότερα φτάνει, τόσο περισσότερο ανοίγει ο ορίζοντας και τόσο πιο ξεκάθαρα γίνεται αντιληπτό ότι το φυσικό περιβάλλον δεν ήταν απλώς διακόσμηση γύρω από το ιερό.
Στο συγκρότημα υπήρχαν ναοί, βωμοί, στοές και χώροι που εξυπηρετούσαν τη λειτουργία του ιερού. Ανάμεσα στα σημαντικότερα κατάλοιπα βρίσκονται ο μεγάλος βωμός, ο παλαιότερος ναός του Ασκληπιού, ο ναός του Απόλλωνα και, στην υψηλότερη αναβαθμίδα, ο μεγάλος δωρικός ναός του Ασκληπιού. Οι διαφορετικές οικοδομικές φάσεις αποκαλύπτουν ότι ο χώρος δεν δημιουργήθηκε μονομιάς αλλά εξελίχθηκε επί αιώνες, ακολουθώντας την αυξανόμενη σημασία και ακτινοβολία του.
Και κάπου εδώ εμφανίζεται αναπόφευκτα το όνομα που έχει ταυτιστεί περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο με την Κω, ο Ιπποκράτης. Ο μεγάλος γιατρός της αρχαιότητας γεννήθηκε στο νησί τον 5ο αιώνα π.Χ. και η Ιπποκρατική παράδοση που αναπτύχθηκε γύρω από το έργο και τη σχολή του επηρέασε βαθιά την εξέλιξη της ιατρικής σκέψης. Είναι όμως σημαντικό να ξεχωρίσει κανείς την ιστορική πραγματικότητα από την εύκολη τουριστική αφήγηση. Μεγάλο μέρος του Ασκληπιείου που βλέπουμε σήμερα αναπτύχθηκε μεταγενέστερα από την εποχή του Ιπποκράτη. Δεν μπορούμε, επομένως, να παρουσιάσουμε τα σωζόμενα κτίρια ως τον τόπο όπου ο ίδιος δίδασκε και ασκούσε την ιατρική του όπως συχνά αφήνεται να εννοηθεί.
Η πραγματική σύνδεση, όμως, είναι ίσως ακόμη σημαντικότερη. Το Ασκληπιείο αναπτύχθηκε σε ένα νησί που είχε ήδη δημιουργήσει ισχυρή ιατρική παράδοση και είχε συνδέσει το όνομά του με μια διαφορετική προσέγγιση απέναντι στην ασθένεια. Η Ιπποκρατική σκέψη έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην παρατήρηση του ασθενούς, στα συμπτώματα, στη διατροφή, στις συνθήκες ζωής και στο περιβάλλον. Η ασθένεια άρχισε σταδιακά να αντιμετωπίζεται όχι αποκλειστικά ως αποτέλεσμα θεϊκής παρέμβασης αλλά ως μια κατάσταση που μπορούσε να παρατηρηθεί, να περιγραφεί και να μελετηθεί.
Το Ασκληπιείο βρισκόταν ακριβώς στη διασταύρωση δύο κόσμων. Από τη μία υπήρχε η λατρεία καθώς ο Ασκληπιός ήταν θεός της θεραπείας και οι άνθρωποι προσέρχονταν στο ιερό αναζητώντας τη βοήθειά του. Από την άλλη, όμως, υπήρχε μια πραγματική θεραπευτική δραστηριότητα, με ανθρώπους που είχαν εμπειρία στην αντιμετώπιση ασθενειών και με μια παράδοση που έδινε ολοένα μεγαλύτερη έμφαση στον ίδιο τον άνθρωπο. Δεν επρόκειτο φυσικά για νοσοκομείο με τη σημερινή έννοια, ούτε θα ήταν ιστορικά ορθό να παρουσιάζεται ως τέτοιο. Υπήρξε όμως ένας οργανωμένος χώρος θεραπείας, λατρείας και γνώσης που απέκτησε φήμη πολύ πέρα από τα όρια της Κω.
Η επιλογή της τοποθεσίας δύσκολα αφήνει αδιάφορο ακόμη και τον σημερινό επισκέπτη. Ησυχία, φυσικό φως, βλάστηση, αέρας και ανοιχτός ορίζοντας δημιουργούν ένα περιβάλλον που μοιάζει να βρίσκεται πολύ μακρύτερα από τα λίγα χιλιόμετρα που το χωρίζουν από την πόλη. Η εικόνα προκαλεί ένα αναπόφευκτο ερώτημα: πόσο νωρίς είχε αρχίσει ο άνθρωπος να αντιλαμβάνεται ότι η θεραπεία δεν αφορά μόνο ένα πάσχον σημείο του σώματος αλλά συνολικά τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζει;
Σήμερα γνωρίζουμε επιστημονικά πολύ περισσότερα για τη σχέση της σωματικής και ψυχικής υγείας με το περιβάλλον, τον ύπνο, τη διατροφή, την κίνηση και τον τρόπο ζωής. Θα ήταν λάθος να αποδώσουμε στους αρχαίους τη σύγχρονη γνώση. Είναι, όμως, εξίσου λάθος να αγνοήσουμε πόσο σημαντική θέση κατείχε ήδη τότε η παρατήρηση του ανθρώπου μέσα στο περιβάλλον του. Και αυτή ίσως είναι μία από τις πιο εντυπωσιακές εμπειρίες που προσφέρει το Ασκληπιείο της Κω, καθώς κάνει τον επισκέπτη να συνειδητοποιήσει πόσο παλιά είναι ορισμένα από τα ερωτήματα που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει η σύγχρονη ιατρική.
Οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν αποκαλύψει επιγραφές, αγάλματα, αρχιτεκτονικά κατάλοιπα και άλλα ευρήματα που επιτρέπουν στους ερευνητές να ανασυνθέσουν μέρος της ζωής του ιερού. Οι επιγραφές είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικές. Μαρτυρούν τη θέση των γιατρών στην κοινωνία της Κω, τη λειτουργία του ιερού, τις θρησκευτικές πρακτικές αλλά και τη διεθνή ακτινοβολία που είχε αποκτήσει το Ασκληπιείο. Οι εορτές και οι αγώνες των Μεγάλων Ασκληπιείων ενίσχυαν ακόμη περισσότερο το κύρος του και προσέλκυαν κόσμο πέρα από τα όρια του νησιού.
Δεν ήταν, επομένως, ένας χώρος απομονωμένος από την κοινωνία. Η θεραπεία, η θρησκεία, η πολιτική ζωή, ο πολιτισμός και το κύρος της πόλης συναντιούνταν στον ίδιο λόφο. Η φήμη του Ασκληπιείου αποτελούσε ταυτόχρονα μέρος της φήμης της ίδιας της Κω.
Η πορεία του μνημείου μέσα στον χρόνο δεν ήταν γραμμική. Μετά το τέλος της αρχαιότητας, ο χώρος έχασε σταδιακά τη λειτουργία του και για αιώνες μεγάλο μέρος του παρέμενε θαμμένο και άγνωστο. Η ανακάλυψή του στις αρχές του 20ού αιώνα συνδέεται καθοριστικά με τον Κώο λόγιο και ιστοριοδίφη Ιάκωβο Ζαρράφτη, ο οποίος υπέδειξε τη θέση του αρχαίου ιερού. Οι ανασκαφές που ακολούθησαν αποκάλυψαν σταδιακά την πραγματική έκταση του συγκροτήματος και έφεραν ξανά στην επιφάνεια έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του νησιού.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά την επανανακάλυψή του, το Ασκληπιείο βρίσκεται πλέον μπροστά σε ένα διαφορετικό στοίχημα. Η Κως είναι ένας από τους ισχυρότερους τουριστικούς προορισμούς της Ελλάδας και η διεθνής εικόνα της βασίζεται κυρίως στον ήλιο, στη θάλασσα, στις παραλίες και στις οργανωμένες τουριστικές υποδομές. Το μοντέλο αυτό έχει προσφέρει τεράστια αναγνωρισιμότητα στο νησί. Παράλληλα, όμως, κινδυνεύει να αφήσει σε δεύτερο πλάνο ένα πολιτιστικό κεφάλαιο που ελάχιστοι προορισμοί διεθνώς μπορούν να επικαλεστούν.
Παραλίες με καθαρά νερά υπάρχουν σε δεκάδες νησιά της Μεσογείου. Πολυτελή ξενοδοχεία υπάρχουν σε εκατοντάδες προορισμούς. Η σύνδεση όμως ενός τόπου με την Ιπποκρατική παράδοση και με την ιστορία της ιατρικής δεν αντιγράφεται. Είναι ένα αυθεντικό κομμάτι της ταυτότητας της Κω και ίσως ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα που διαθέτει για την ανάπτυξη ενός διαφορετικού τουριστικού μοντέλου.
Το Ασκληπιείο θα μπορούσε να αποτελέσει ακόμη ισχυρότερο πυρήνα εκπαιδευτικού, πολιτιστικού και επιστημονικού τουρισμού. Πανεπιστημιακές επισκέψεις, διεθνή συνέδρια ιατρικής ιστορίας και δεοντολογίας, θεματικές διαδρομές γύρω από τον Ιπποκράτη, συνεργασίες με ιατρικές σχολές και πολιτιστικές διοργανώσεις μπορούν να συνδέσουν ακόμη περισσότερο το παρελθόν του νησιού με το παρόν. Το όνομα του Ιπποκράτη υπάρχει ήδη παντού στην Κω. Το πραγματικό ζητούμενο είναι να μην παραμείνει απλώς ένα εμπορικά αναγνωρίσιμο σύμβολο, αλλά να συνοδεύεται από το πραγματικό ιστορικό και επιστημονικό του περιεχόμενο.
Η επίσκεψη στον αρχαιολογικό χώρο το καλοκαίρι απαιτεί χρόνο και αντοχή. Η έντονη ζέστη, οι σκάλες και οι διαφορετικές αναβαθμίδες καθιστούν δύσκολη τη γρήγορη περιήγηση. Πρόκειται όμως για έναν χώρο που ακριβώς δεν πρέπει να δει κανείς βιαστικά. Κάθε επίπεδο προσφέρει διαφορετική εικόνα, ενώ όσο ο επισκέπτης πλησιάζει προς την κορυφή, η σχέση του αρχαιολογικού χώρου με το τοπίο γίνεται ολοένα πιο καθαρή.
Από ψηλά, το Αιγαίο απλώνεται μπροστά, η σύγχρονη πόλη της Κω μοιάζει μακρινή και οι αρχαίες πέτρες βρίσκονται ανάμεσα στο πράσινο και στον ορίζοντα. Είναι ίσως το σημείο όπου ο χώρος παύει να αντιμετωπίζεται ως ένα ακόμη αξιοθέατο και αποκτά το πραγματικό του βάρος.
Γιατί πίσω από τα ερείπια υπάρχουν άνθρωπο που ταξίδεψαν εδώ επειδή πονούσαν. Άνθρωποι που φοβήθηκαν την ασθένεια. Άνθρωποι που περίμεναν θεραπεία. Άλλοι που προσπαθούσαν να τους βοηθήσουν με τις γνώσεις και τις αντιλήψεις της εποχής τους. Όταν το αντιληφθεί κανείς αυτό, ο αρχαιολογικός χώρος αλλάζει. Οι κίονες δεν αποτελούν πλέον μόνο εντυπωσιακό φόντο για μια φωτογραφία αλλά είναι τα ίχνη μιας από τις αρχαιότερες οργανωμένες ανθρώπινες προσπάθειες να αντιμετωπιστεί ο πόνος.
Περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η ιατρική δεν θυμίζει σχεδόν σε τίποτε εκείνον τον κόσμο. Διαθέτει τεχνολογίες που θα έμοιαζαν αδιανόητες στους ανθρώπους της αρχαιότητας, φάρμακα, εργαστηριακές εξετάσεις, χειρουργικές τεχνικές, γενετική, απεικονιστικές μεθόδους και εξειδικευμένη επιστημονική γνώση. Ωστόσο, κάτω από όλες αυτές τις τεράστιες αλλαγές υπάρχει κάτι που δεν άλλαξε ποτέ: ένας άνθρωπος αρρωσταίνει και ένας άλλος προσπαθεί να καταλάβει τι του συμβαίνει και πώς μπορεί να τον βοηθήσει.
Αυτό είναι τελικά που κάνει το Ασκληπιείο της Κω κάτι πολύ περισσότερο από έναν σπουδαίο αρχαιολογικό χώρο καθώς δεν αφηγείται μόνο την ιστορία ενός ιερού αλλά ένα κεφάλαιο της ιστορίας της ίδιας της ανθρώπινης ανάγκης να κατανοήσει την ασθένεια και να νικήσει, όσο μπορεί, τον πόνο και τον φόβο που τη συνοδεύουν.
Και ίσως γι’ αυτό ο συγκεκριμένος λόφος είναι ένα από τα σημεία της Κω που αξίζει περισσότερο να επισκεφθεί κάποιος. Όχι επειδή εδώ «γεννήθηκε η σύγχρονη ιατρική» —μια φράση εύκολη αλλά ιστορικά υπεραπλουστευμένη— αλλά επειδή εδώ αποτυπώνεται ένα σημαντικό κομμάτι μιας πολύ μεγαλύτερης μετάβασης: από τον κόσμο όπου η ασθένεια ήταν πρωτίστως μυστήριο και θεϊκή υπόθεση, σε έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος άρχισε όλο και περισσότερο να παρατηρεί, να καταγράφει, να συγκρίνει και να αναζητά γνώση.
Στην Κω του σήμερα, ανάμεσα σε αεροπλάνα, ξενοδοχεία, παραλίες και χιλιάδες επισκέπτες, το Ασκληπιείο στέκει σχεδόν αθόρυβα πάνω από την πόλη. Και θυμίζει ότι πολύ πριν το νησί γίνει ένας από τους γνωστότερους καλοκαιρινούς προορισμούς της Ελλάδας, είχε ήδη αποκτήσει έναν διαφορετικό λόγο για να μείνει στην ιστορία και αυτός δεν ήταν άλλος από την αναζήτηση της θεραπείας μέσα από τη γνώση.